In the ten years since our formation Friends has organised many memorable events – none more so than our recent celebration of the films of William Crawford. Despite yet another very wet 2026 night, over 60 Friends members and local residents packed into Llanferres Village Hall to view these splendid visual memories of the Llanferres and Llanarmon area in the late 1940’s and early 50s. The films were revisited 20 years ago when our National Landscape’s David Shiel led a project to digitise the films for future posterity. Local people who featured in the original films were contacted and shared their experiences with local school children against the background of Crawford’s original scripts. Expert input was provided by Lal Davies and Lorna Jenner, both of whom returned on this special night to listen to David’s presentation.
William Crawford was a Liverpool based engineer whose family took refuge in Llanarmon during the second world war and made it their permanent home at the end of hostilities. Crawford was an early devotee of the film genre, concentrating on recording and celebrating the ordinary day to day life of what had become his treasured local community. The films are a rich portrayal of a life so very different from today, when car ownership was relatively uncommon , village life was rooted in farming and quarrying, and consumerism unheard of!
Many of the full colour films shed a splendid perspective on farming practice at a time when mechanisation was really taking off. Seeing the tractors and machinery of the time was very nostalgic for those of us of a certain age and the personal views of the local farmers added greatly to the experience. The way is which all sections of the community got involved in seasonally important events like hay making was a joy to see – hard work but it looked as if it was really good fun too! Sheep dipping was a great sequence.
Another highlight was the importance of the local bus services – those provided by Eddie Peters and George Edwards in particular – to the villages when so few families had cars. The Sunday School trip was an annual tradition and seeing the families boarding the Chara to Rhyl was another great slot. There was less content on quarrying activity, presumably because of restrictions to access.
The films also embraced many other aspects of rural life at the time. The importance of the local junior schools in the two villages resonated strongly, as did the role of church and chapel. There was a recurring theme of children at play, with the River Alun not surprisingly providing the focus for lots of fun and games. Towards the end of the evening, there was a filmed interview with Crawford’s son Peter, who described filming from the passenger seat whilst his father drove between Tafarn Y Gelyn towards Llanarmon. Remarkably, there were families strolling nonchalantly along what was even then the main road. Imagine doing that now!
It must be said that the village hall at Llanferres was a great venue in every way and it too has a place in the Crawford story. One of his films was of the work carried out by members of the local community to build the facility – an idea in the late 40’s made a completed reality in 1958 – now a brilliant modernised facility. Friends Chair Martyn Holland, himself from Llanarmon, had opened proceeding, gave a vote of thanks to David, Lal and Lorna, and encouraged those attending not in membership to think about joining Friends to underline their support for our special landscape – on what was a very special night indeed.
Noson Ffilm Crawford yn Llanferres
Yn y deng mlynedd ers ein ffurfio, mae’r Cyfeillion wedi trefnu llawer o ddigwyddiadau cofiadwy – dim yn fwy na’n dathliad diweddar o ffilmiau William Crawford. Er gwaethaf noson wlyb iawn arall yn 2026, daeth dros 60 o aelodau’r Cyfeillion a thrigolion lleol i Neuadd Bentref Llanferres i weld yr atgofion gweledol godidog hyn o ardal Llanferres a Llanarmon ddiwedd y 1940au a dechrau’r 50au. Ailymwelwyd â’r ffilmiau 20 mlynedd yn ôl pan arweiniodd David Shiel o’n Tirwedd Genedlaethol brosiect i ddigideiddio’r ffilmiau ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Cysylltwyd â phobl leol a oedd yn ymddangos yn y ffilmiau gwreiddiol a rhannwyd eu profiadau gyda phlant ysgol lleol yn erbyn cefndir sgriptiau gwreiddiol Crawford. Darparwyd mewnbwn arbenigol gan Lal Davies a Lorna Jenner, a dychwelodd y ddau ohonynt ar y noson arbennig hon i wrando ar gyflwyniad David.
Roedd William Crawford yn beiriannydd o Lerpwl y cymerodd ei deulu loches yn Llanarmon yn ystod yr ail ryfel byd a’i wneud yn gartref parhaol ar ddiwedd y gelyniaeth. Roedd Crawford yn ymroddwr cynnar i’r genre ffilmiau, gan ganolbwyntio ar gofnodi a dathlu bywyd bob dydd cyffredin yr hyn a oedd wedi dod yn gymuned leol drysoredig iddo. Mae’r ffilmiau’n bortread cyfoethog o fywyd mor wahanol i heddiw, pan oedd perchnogaeth ceir yn gymharol anghyffredin, bywyd pentref wedi’i wreiddio mewn ffermio a chwarela, a phrynwriaeth yn anhysbys!
Mae llawer o’r ffilmiau lliw llawn yn taflu persbectif gwych ar arferion ffermio mewn cyfnod pan oedd mecaneiddio wir yn dechrau ffynnu. Roedd gweld tractorau a pheiriannau’r cyfnod yn hiraethus iawn i’r rhai ohonom o oedran penodol ac roedd barn bersonol y ffermwyr lleol yn ychwanegu’n fawr at y profiad. Roedd y ffordd y cymerodd pob rhan o’r gymuned ran mewn digwyddiadau pwysig tymhorol fel gwneud gwair yn llawenydd i’w weld – gwaith caled ond roedd yn edrych fel pe bai’n hwyl iawn hefyd! Roedd trochi defaid yn ddilyniant gwych.
Uchafbwynt arall oedd pwysigrwydd y gwasanaethau bysiau lleol – y rhai a ddarparwyd gan Eddie Peters a George Edwards yn benodol – i’r pentrefi pan oedd gan gyn lleied o deuluoedd geir. Roedd y daith Ysgol Sul yn draddodiad blynyddol ac roedd gweld y teuluoedd yn mynd ar y Chara i’r Rhyl yn gyfle gwych arall. Roedd llai o gynnwys ar weithgarwch chwarelu, mae’n debyg oherwydd cyfyngiadau ar fynediad.
Roedd y ffilmiau hefyd yn cofleidio llawer o agweddau eraill ar fywyd gwledig ar y pryd. Roedd pwysigrwydd ysgolion cynradd lleol yn y ddau bentref yn atseinio’n gryf, fel yr oedd rôl yr eglwys a’r capel. Roedd thema ailadroddus o blant yn chwarae, gydag Afon Alun, yn annisgwyl, yn darparu’r ffocws ar gyfer llawer o hwyl a gemau. Tua diwedd y noson, cafwyd cyfweliad ffilm gyda mab Crawford, Peter, a ddisgrifiodd ffilmio o sedd y teithiwr tra bod ei dad yn gyrru rhwng Tafarn Y Gelyn tuag at Lanarmon. Yn rhyfeddol, roedd teuluoedd yn crwydro’n ddigyffro ar hyd yr hyn a oedd hyd yn oed bryd hynny’n briffordd. Dychmygwch wneud hynny nawr!
Rhaid dweud bod neuadd y pentref yn Llanferres yn lleoliad gwych ym mhob ffordd ac mae ganddi le hefyd yn stori Crawford. Roedd un o’i ffilmiau o’r gwaith a wnaed gan aelodau’r gymuned leol i adeiladu’r cyfleuster – syniad yn niwedd y 40au a drodd yn realiti wedi’i gwblhau ym 1958 – sydd bellach yn gyfleuster modern gwych. Roedd Cadeirydd y Cyfeillion, Martyn Holland, sydd ei hun o Lanarmon, wedi agor y digwyddiad, wedi rhoi pleidlais o ddiolch i David, Lal a Lorna, ac wedi annog y rhai oedd yn bresennol nad ydynt yn aelodau i feddwl am ymuno â’r Cyfeillion i danlinellu eu cefnogaeth i’n tirwedd arbennig – ar noson oedd yn wir arbennig iawn.
